Građa, podjela i razmnožavanje gljiva

Zajednička osobina za većinu gljiva je građa talusa,koji se sastoji od tankih konaca (hifa).Hife rastu svojim vrhovima,granaju se,prepliću i obrazuju vegetativno tijelo koje se naziva micelijum.Micelijum je kod nižih gljiva bez pregrada,predstavlja razranatu ogromnu ćeliju,sa velikim brojem jedara.

 

 

 

Hife micelija mogu se međusobno ispreplitati i obrazovati masivne tvorevine (plodonosna tijela).Ćelijski zid je kod nižih predstavnika od celuloze ,dok je kod ostalih od posebne vrste celuloze (celuloza gljiva) i azotnih materija bliskih hitinu.U membranama se često nalaze pigmenti koji im daju boju.U ćelijama gljiv anema plastida,jedra su sitna i može ih biti jedno ili više.Žive hetorotrofno i nemaju sposobnost fotosinteze.

 

 

 

Razmnožavanje se obavlja pomoću spora ili vegetativno.Gljive koje žive na kopnu proizvode endogene spore(endospore) ili egzospore (kondije),a one u vodi zospore.

 

Polno kopuliraju gamete (izogamija,anizogamija,oogamija),čitave gametangije ili dvije ćelije talusa koje nisu diferencirane kao polne ćelije.

 

Vegetativno se razmnožavaju na način sto se raspadanjem micelija nastaju ćelije (oidije) ,gomoljaste skupine hifa.

 

Po načinu ishrane gljive spadaju u heterotrofne organizme.Apsobuju hranu čitavom svojom površinom.Većina gljiva su saprofiti,što znači da uzimaju hranu od biljnih i životinjskih ostataka,na taj način ih raslažu i zajedno sa bakterijama učestuju u kruženju materije.

 

Parazitske gljive se hrane na račun živih organizama.Između parazita i saprofita nema

 

uvjek oštre granice.Zahvalni paraziti žive na račun domaćina koji nastavlja živjeti,dok fakultativni paraziti ubijaju bolesnu i oslabljenu biljkudomaćina i tako ponekad nastavljaju svoj život kao saprofiti.Paraziti na drveću i šumskoj prostirki pojavljuju se na svim dijelovima biljke i drveća.Neki od njih visoko su specijalizovani i javljaju se npr. isključivo na muškim resama johe ili na iglicama jele.

 

Trametes gibbosa npr raste kao saprofit na bukvi ,a istovremeno je parazit na miceliju Bjerkandera adusta već prisutnoj na drvetu.

 

Na deblu stare bukve,koju je srušio grom, kroz period od osam godina primijećeno je preko stotinu vrsta nižih gljiva i sluzavih plijesni.Kada sae sretnu konkurenske gljive,stavaraju se „rovovi“ ili linije razgraničenja koje odvajaju podruće micelije.Kada se to isto stablo proreže,ove se oznake pokažu kao crne linije.

 

Gljive predstavljaju heterogenu grupu organizama,koja,kako se danas vjeruje,ima zajedničkog pretka sa linijom koja se granala u carstvo životinja.Najstariji fosili su iz donjeg kambrijuma,pre oko 540 miliona godina.

 

Savremena klasifikacija gljiva predlaže četiri glavna filuma: Chytridiomycota,Zigomicota,Ascomycota i Basidiomycota ( ili,nekad,samo poslednja tri ).

 

 

 

Chytridiomycota (hidrite)

 

Ovaj odeljak čini oko 800 vrsta,koje žive u vodi i rijetko naseljavaju kopnena staništa.

 

Jednoćelijski oblici su uglavnom bez micelije,kod višećelijskih oblika micelij je dominantan i neseptiran.Neke hidrate tijelo pričvršćuju za podlogu sa rizoidima,a neke žive kao paraziti sa na algama.U procesu smjene generacija, koja može biti izomorfna ili8 heteromorfna (sličnost sa algama i biljkama),pojavljuju se pokretme zoospore i gamete,koje na zadnjoj strani imaju po jedan bič.Hitrida (Olpidium brassicae) je izazivač bolesti kupusa,pri čemu se sporama inficira sjemenka kupusa.

 

Zygomycota (zigomicete)

 

Zigomicete su pretežno kopnene saprofitske ili parazitske gljive.Bespolno se razmnožavaju tako što se na vrhovima hifa u specijaliziranim sporangijama (mikrosporangija (+) i (-),formiraju haploidne mikrospore (+) i (-),tako što se jedro obavija sopstvenim zidom.Klijanjem mikrospore (+) i (-) nastaju horizontalne hife,koje izgrađuju bogatu mrežu micelija(+) i (-).

 

Polno razmnožavanje (plazmogamija) odvija se privlačenjem dva „raznopolna“ micelija (gametangije) označene sa (+) i (-),koji luče hormone.Oni stimulišu rastenje hifa,koje se međusobno spajaju (plazmogamija).Iz dva gameta nastaje zigot.U povoljnim uslovima zigospora klija i daje sporangiju,koja daje mikrospore iz kojih izrastaju hife i micelij.

 

Najpoznatiji predstavnik je crna buđ, koja se razvija na hljebu i voću.

Ascomycota (gljive mješinarke )

 

Slika 13

 

 

Askomicete su dobile ime po grčkoj riječi „asko“,što znači kestast,vrećast,jer,upravo tako,izgledaju njihove sporangije,odnosno tvorevine u kojima se stvaraju spore.

 

 

 

Askmicete su izuzetno značajna i bogata grupa gljiva sa više od 32.000 vrsta.Većina živo obojenih plijesni ,koje izazivaju kvarenje hrane,su askomicete.Izazivaju i različite biljne bolesti,ali imeju i veliku primjenu.

 

 

 

Kod vecine askomiceta,bespolno razmnožavanje obavlja se formiranjem polijedarnih egzogenih konidija,nastalim iz hifa-konidionoša.

 

 

 

Polno razmnožavanje je uslovljava stvaranje askusa.,vrećaste strukture,u kojoj se haploidne askospore stvaraju mejozom (S13).Askusi i askospore si tipična struktura samo za ovu grupu gljiva.Askusi se stvaraju u unutrašnjoj strani askokarpa,označenoj kao himenijum.

 

 

 

 

1. Saccharomycetales kvasci ( Saccharomyce )gljive iz kojih se dobivaju antibiotici(Penicillium ),kao cijenjene gljive tartufi ( Tuber ),pripadaju askomicetama.

 

Poznato je više tipova kvaščevih gljiva :pivski kvasac (Saccharomyces cerevisiae )koristi se za vrenje piva;vinski kvasac ( Saccharomyces vini ),koristi se u proizvodnji vina.

 

 

 

2. Plectascales pripadaju plijesnima.Vegetativno razmnožavanje je obilno stvaranjem konodija .Značaj ima Aspergillus fumigatus,jer može biti patogen za čovjeka (pluća,uho).

 

Penicillium notatum izlučuje antibiotik-pencilin,kojeg gljiva izlučuje u hranljivu podlogu.

 

 

 

3. Erysiphales su parazitske pepelnice, koje na listovima viših biljaka formiraju paučinaste prevlake.Ljeti nastaje puno konodija,tako da listovi izgledaju kao da su posuti brašnom.Pepelnica ( Erysiphe ) se razmnožava bespolno i polno.

 

 

 

4. Pseudosphaeriales obuhvata više uzročnika biljnihbolesti: Fusicladium,izaziva bolesti jabuka i krušaka,na plodovima stvara tamne kraste,jer se pluto ne rasteže pa puca.

 

 

 

5. Sphaeriales živeparazitski na biljkama i u njima,a dijelom saprofitski na trulom drveću i smeću.Nectria galligena parazitira u kori i izaziva rak voćaka.

 

 

 

6. Clavicipitales, raževa gljivica ( Claviceps purpurea ),parazitira na raži gdje stvara konidije.Istovremeno se izlučuje šećerna tekućina ( „medena rosa“) koja je uzrok da insekti prenose konidije na druge cvjetove.

 

 

 

7. Pezizales, otvaraju askus pomoću poklopaca koji je već prije formiran.Naseljavaju šumsko zemljište ( trulo drveće i stara zgarišta).Smrčak ( Morchella esculenta,sl.8) ima plodište diferencirano na držak i fertilni oblik.Zdjeličarka ( Peziza leparina ) ima vrčasto ili pločasto plodište.

 

 

 

8. Helotiales,askus otvara preko pora,plodišta su vrčasta ili zdjelasta.Žive saprofitski ili parazitski.Seleratinia fructigena živi na plodovima jabuka i krušaka i izaziva trulež.

 

 

 

9. Tuberales,imaju plodište u obliku „gomoljača“ koje žive u šumskom zemljištu

 

 

 

( mikoriza ).Tuber rufum veoma je cijenjena jestiva gljiva.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Slika 14

 

Slika 15

 

 

 

Basidiomycota (gljive pečurke )

 

Slika 16

 

Bazidiomikote obuhvataju oko 22.000 vrsta,među kojima je veći broj poznat pod nazivom „ pečurke“.Građene su od končastih hifa koje grade micelije.Karakteristične spore su bazidiospore,koje nastaju u malim proširenjoma sporogenih hifa (bazidija).Plodonosno tijelo,koje predstalja skup bazidija i sterilnih hifa (sl.16),označava se nazivom bazidiokarp („pečurka“).

 

 

 

Miceliji „gljiva“ ili „pečurki“ prezimljavaju u zemljištu ili drvetu,te može više godina stvarati plodište ( „gljivu“) u prirodi ,ili se mogu gajiti.Životni ciklus gljive ( sl.10) teče tako što se u bazidiji izvrši kariogamia,nakon čega nastaju polno diferencirane bazidiospore (+ i – ) koje klijaju u haploidne hife (micelij) to odgovara gametofitu,sa neograničenom sposobnošću rasta (ne razvijaju se polni organi).

 

Kada se (+) i (-) micelija sretnu tada dolazi do fuzije (kopulacije) dviju vegetativnih ćelija (plazmogamija).Ćelije nastale fuzijom izrastu u hifu,na kojoj se formiraju prve kopče,koje se dalje razvijaju dajući bogati kopčasti dikariotni,sekundarni micelij (to odgovara sporofitu),koji daje plodište (bazidiokarp).

 

 

 

Na plodištima najčešće na donjoj strani poredane su palisadne himenije.Plodonosno tijelo,koje predstavlja bazidija i sterilna hifa,označava se nazivom bazidiokarp,to je prepoznatljivo karakteristično tijelo koje se u narodu naziva pečurka.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Slika 17   Slika 18

 

 

 

 

 

Ekologija gljiva vezana je ekološke uslove života i način života (saprofitski ili parazitski).Ekološka funkcija gljiva grupiše se u pet područja:gljive kao razarači,gljive kao simbionti,gljive kao paraziti,gljive kao uzročnici bolesti i korisne osobine gljiva.

 

Slika 19

 

 

 

Gljive u prirodi razlažu izumrlu organsku biljnu masu (drveće,panjevi,lišće),neke gljive napadaju živa stabla,te izazivaju trulež.Gljive na listopadnom drveću podstiču razlaganje živoga drveća.Neke žive na kopnu dok druge u vodi.

 

Dok su jedne saprofiti druge su paraziti,zavisno od podloge na kojoj bitišu.

 

 

 

 

 

Uzročnici su različitih oboljenja kod biljaka i životinja.Pojedine vrste se upotrebljuju kao gurmanski specijaliteti,druge u medecini i farmaciji.Kod nekih naroda gljive se upotrebljuju prilikom obavljanja vjerskih rituala,te su shodno svojoj ulozi,dobile i nazive.

 

 

 

Gljive koje žive u šumskom zemljištu većinom žive u simbiozi sa korijenjem drveća,a mnoge i sa korijenjem zeljastih biljaka ( simbioza ).

 

 

 

Zajednički život korijena biljke i micelije gljive u podruću rizosvere ovjekovječen je kroz

 

mikorizu.Mikorizne gljive (mycorrhizal fungi) od biljaka dobijaju ugljenik,a azuzvrat im obezbjeđuju neorganska jedinjenja,povećavajući istovremeno površinu njihovog korijena.

 

 

 

 

 

Gljive paraziti izazivaju bolesne promjene u životnim procesima biljaka,jer od njih oduzimaju hranljive supstance.Uzročnici bolesti se šire vjetrom,životinjama i pomoću čovjeka.

 

 

 

Neke vrste su smrtonosno otrovne :Amanita phalloides-zelena pupavka (sl.19),Amanita virosa-smrdljiva pupavka,Amanita verna-bijela pupavka (sl.17)gljive iz reda Galerina,Lepiota i Conocybe.

 

 

 

Slika 21   Slika 20

 

 

 

Zbog ugroženosti gljiva preduzimaju se mjere za zaštitu i formiraju se liste međunarodno značajnih vrsta gljiva prema evropskim kriterijumima.